Рака

па-над белай зямлёй

тонкай чорнай зьмяёй
як ты цячэш, рака,
зараз, калі няма
нават маіх сьлядоў
тых каля берагоў,
дзе над ціхай вадой
мы маўчалі з табой

Мастацтва

У той час як увага гледача напрамлена наперад, туды, дзе на сцэне перад ім разгортваюцца рухі дзейнікаў, увага стваральніка напрамлена ў адваротны бок, дзе сцэнай для яго ёсьць сама ўвага гледача, а дзейнікамі выступаюць пачуцьці, якія ён у ім выклікае.

Ёсьць строгая адпаведнасьць і адначасовасьць рухаў на гэтых дзьвюх сцэнах: кожнае дзеяньне на вонкавай сцэне адгукаецца пачуцьцем на сцэне нутраной. Але пакуль рухі на вонкавай сцэне зьмяняюць адно аднаго пасьлядоўна, усе пачуцьці на нутраной сцэне трываюць і зьбіраюцца ў адну складаную будову, адваротнае дрэва, што расьце ад галін да кораня.

Хаця чыстых пачуцьцяў нямнога - столькісама, колькі чыстых рухаў у слоўніку мовы прасьветаў, любы выраз чалавечага твару выяўляе сабой такую неверагодную пачуцьцёвую складанасьць, што для апісаньня яе словы гэтага слоўніка вымушаны зьбірацца ў сказы, а сказы ў аповеды. Унутры радасьці можа хавацца гора, а ўнутры яго - дарога ад суму да адчаю.

Пакуль глядач чытае мігі дзейнікаў на вонкавай сцэне і перакладае іх пачуцьці, мова пачуцьцяў аб'ядноўвае адны пачуцьці іншымі, утварае з адных пачуцьцяў новыя, узрошваючы дрэва пачуцьцяў да яго кораня. І калі ён урэшце зьяўляецца як нечаканы дар асалоды, твор набывае сваю цэласьць і адзінства. Але для гэтага ён мусіў спачатку ўжо быць перакладам з дрэва пачуцьцяў у мову мігаў.

Мастацтва змушае перажываць пачуцьці з дапамогай мігаў. Мастацтва робіць адно, а насамрэч робіць другое. Мастацтва зьяўляецца не тады, калі творца стварае твор, а тады, калі ён скіроўвае свой погляд на нутраную сцэну і знаходзіць там дзейнікаў, якімі можа таемна кіраваць, пачуцьці. 

Тэорыя мастацтва ўзьнікае як тэорыя пачуцьцяў (αἴσθησις). Існасьць мастацтва Арыстотэль і Бгарата вызначаюць як выкліканьне пачуцьця (rasa, πάθος) праз перайманьне (anubhava, μίμησις). У такім разе ў мастака ёсьць два галоўныя сродкі - вонкавы і нутраны. Калі вонкавы сродак - гэта веданьне, якімі мігамі выклікаць пачуцьці, то нутраны - гэта веданьне мовы пачуцьцяў, іх слоўніка, правілаў злучэньня ў сказы, а сказаў у дрэва пачуцьцяў. І збольшага раней тэорыя мастацтва была дасьледваньнем толькі вонкавага сродку.

Мова пачуцьцяў - гэта вытвор мовы рухаў. У аснове мовы рухаў знаходзіцца мярэжа прасьветаў, сымбалічная матрыца, што стварае тую бездамоўную мову, на якой людзі дамаўляюцца пра агульныя назвы. Гэта той вялікі стыль, які знаходзіцца ў аснове сутворы і адрозьнівае сабой народы. Таму пачуцьці ў кожанага народу свае і кожны народ варты сваёй уласнай тэорыі мастацтва. 

Мастацтва, што мае ўласную паэтыку, тэорыю мастацтва, - гэта мастацтва вялікага стылю. Яно адрозьніваецца ад мастацтва, што мае чужую паэтыку, таксама як мова, што мае ўласную граматыку, ад мовы, што мае чужую. Стварыць мастацтва вялікага стылю - гэта значыць загаварыць на ўласнай мове пачуцьцяў, перавесьці погляд з вонкавай сцэны на нутраную. 

Мова рухаў - гэта нутраны сродак мастацтва, што дазваляе ствараць дрэвы пачуцьцяў любой складанасьці, згортваць іх у аповеды, а затым разгортваць іх у адваротныя дрэвы. Яна дазваляе стварыць тэорыю мастацтва не вакол сродкаў і спосабаў выражэньня, а вакол той гульні пачуцьцяў, што адбіваецца ў люстэрку нутраной сцэны. Гэта той ключ, што адчыняе дзьверы да маствацтва ліючайся формы.

Люстра

яшчэ ня зьзяе срэбным пылам

таго люстэрка шкло, ў якім,

складуцца нашых лёсаў рысы,

сабой стварыўшы твар адзін,

дзе верным знакам кожны рух

здабудзе дарам цэль адвечны,

калі, празорыўшы, скранецца

у новым целе новы дух

Цела асалоды

Аднойчы адчуўшы смак, чуваньне можа ўзнавіць яго, проста ўзгадаўшы, не зьвяратючыся да рэчы, ад якой той сьпярша паўстаў. Таму і першы, і другі смак належаць толькі чуваньню, бо ўтвараюцца зь яго боку, а ня з боку рэчы.

Нішто не замінае чуваньню ўтварыць самастойна любыя смакі, нават тыя, якое яно ня можа ўзгадаць, ніколі іх не перажыўшы раней. І тое самае - з усімі іншымі пачуцьцямі.  Яно магло б радавацца без прычын, адчуваць любыя смакі і дотыкі, але ня робіць гэтага. 

І нават калі яно робіць гэта, у сьне, дзе ўсё залежыць толькі ад яго, чуваньне ўсё адно тлумачыць свой зьмест менавіта як ад-чуваньне, чуваньне ў у адказ на яву. Інакш яно не дае асалоды. Каб быць асалодай, адчуваньне мае быць толькі адруховым.

Пачуцьці спараджаюць адно аднаго і зьнішчаюць адно аднаго як пяць пратвораў у кітайскай традыцыі. Страх спараджае гнеў і зьнішчае радасьць. Радасьць спараджае спакой і зьнішчае сум. І так бясконца.

Каб даваць асалоду, адчуваньне мае ўтварацца нібы без удзелу чуваньня і давацца яму як дар, не зважаючы на тое, што яно само здольна яго ўтварыць. І больш за тое, атрымліваючы гэты дар, яно кожны раз само яшчэ раз утварае яго, чытаючы яго.

Каб быць дарам і чытвом, пачуцьці маюць складаць мову пачуцьцяў. Гэта правілы мовы пачуцьцяў робяць іх адчуваньнямі, прызначаючы, што адно пачуцьцё зьяўляецца ў адказ на другое, а трэцяе ў адказ на другое.

Правілы мовы пачуцьцяў чытаюць сувязі адных пачуцьцяў як іншыя пачуцьці, а іх сувязі як яшчэ адны пачуцьці, утвараючы такім чынам цэлыя дрэвы адчуваньняў, пачуцьцёвыя рэчы. Выказваньне мовы пачуцьцяў вынікае для чуваньня як дар асалоды, які яно чытае, і чытаючы, стварае.

Калі чуваньне хоча перажыць адчуваньне, яно не стварае яго, бо стварэньне зьнішчыць яго адруховую асалоду. Замест гэтага яно бярэ ўдзел у гульні пачуцьцяў: як зрабіць так, каб у выніку жаданае апынулася перад яго поглядам як дар, а ня ўласны твор.

Яно робіць крокі на адным узроўні, каб атрымаць вынікі ад мовы пачуцьцяў на другім. І калі колькасьць удзельнікаў гэтай гульні павялічваецца, узьнікае відовішча пачуцьцяў, тэатр эмоцый. Хаця чуваньне здольна перажыць каханьне самотна, для асалоды яму патрэбны іншы ўдзельнік.

Дар адчуваньня прадстаўлены перад тварам чуваньня неадрыўна і станоўна як прастора адчуваньня, зьмест якой увесь час мяняецца мовай пачуцьцяў і зноў чытаецца чуваньнем. Усе іншыя прасторы для чуваньня стаюцца толькі сродкамі ўплыву на гэтую адзіную прастору, кіраваць якой прама яно адмаўляецца.

Агортваючы сабой чуваньне, будучы да яго найбольш блізкім, адчуваньне разам з мовай пачуцьцяў складаюць ягонае першае цела, цела асалоды, самую блізкую кашулю. А кожная іншая прастора ўтварае яшчэ адно цела, што агортвае сабой папярэдняе.

Такім чынам, усё што зыходзіць з чуваньня спачатку атрымлівае ў целе асалоды выяву пачуцьця, эмоцыі, і толькі затым перакладаецца ў думкі, словы і ўчынкі. І ўсё, што вяртаецца чуваньню, становіцца ў рэшце рэшт пачуцьцём, і падносіцца яму як дар асалоды. 

Мова пачуцьцяў

З Духам Цяжару размаўляе Заратуства ў Ніцшэ і яго абвяшчае сваім ворагам. "Той, хто навучыць людзей лётаць, зрушыць усе межавыя камяні. Ён прымусіць самыя камяні лётаць, і новым імем назаве зямлю — імем "лёгкая"."

Сапраўды, няма для чалавека нічога недасяжнага, калі выяўляе ён волю і ставіць цэлі. Ён мог бы зьдзейсьніць немагчымае, дасягнуць небывалай велічы, мог бы лятаць наяве. Лятаць - значыць бесьперашкодна зьдзяйсьняць любую волю. 

Але пэўная сіла прыціскае яго да Зямлі, напаўняючы рэчы вагой дабра і зла. Гэта Дух Цяжару напаўняе чалавека стомай, адчаем, а пасьля вяртае яго ў сон, дзе да яго прыходзіць Дух Лёгкасьці.

Бо ёсьць ужо ў чалавека прастора, дзе ён можа лятаць. Там, у сьне, дзе пануе Дух Лёгкасьці, усякая воля зьдзяйсьняецца цалкам і адразу. І маючы гэтую прастору ў сваёй непадзельнай уладзе, ён ня ставіць сабе ніякіх вялікіх цэляў, а проста адпачывае.

Аказваецца, патрэбна яму зусім ня веліч, і не дасягі, а іх цяжар і цьвёрдасьць. Толькі супраціў рэчаў робіць іх для чалавека сапраўднымі. Толькі тады, калі атрымлівае адпор, прымае ён жыцьцё за праўду.

З Духам Лёгкасьці размаўляе Катул у 51-ым вершы і яго абвяшчае сваім ворагам. "Лёгкасьць ёсьць, Катуле, табе цяжарам. Лёгкасьць робіць прагным цябе над меры. Лёгкасьць моцных здаўна князёў і панствы нішчыла цалкам".

Невыносная лёгкасьць быцьця прымушае несьмяротнага стаць чалавекам, ваяроў шукасць сьмерці на полі боя, уладара дзяржавы прайграць сваё княства ў косткі, а герояў рамана Кундэры вярнуцца ў акупаваную Чэхію.

Дух Лёгкасьці ўраўнаважвае Дух Цяжару і на іх мяжы ўзьнікае Дух Спакою. Гэта ён пануе, калі ў раўнавазе чалавек цешыцца пэўнасьцю і цьвярозасьцю быцьця, не імкнучы наперад, і не зварочваючы назад.

Тры гэтыя духі ўвесь час зьмяняюць і перамагаюць адно аднаго, і толькі колазваротная суплынь гэтай зьмены і робіць сьвет рэчаісным і сапраўдным. Бо варта толькі аднаму зь іх перамагчы напоўніцу, уся сапраўднасьць адразу зьнікне.

Тры гэтыя духі - гэта тры пачуцьці, тры вялікія эмоцыі. І гэтыя тры пачуцьці - гэта напраўду тры рухі - ўзыходны, зыходны і роўны. З гэтых трох рухаў можна ўтварыць усе засталыя, укладаючы іх адно ў адно, утвараючы цэлую мову пачуцьцяў.

У ведавай спадчыне яны зьяўляюцца як тры кметы (guṇa) -  краса (rajas), цемра (tamas) ды іста (sattva), якія звычайна тлумачацца менавіта як тры эмоцыі - страсьць, ачмурэньне й спакой. З гэтых трох пачуцьцяў і складаецца (tri-guṇa-mayī) зман сапраўднасьці (māyā).

І вось, калі мова пачуцьцяў - гэта мова рухаў, і прастора явы таксама ўтвараецца мовай рухаў, тады выяўляецца, што як рэчыва сьвету, так і яго "сапраўднасьць", зроблена з адной і той самай мовы.

Кожны чалавечы рух, кожная чалавечая думка агорнута пачуцьцём, эмоцыяй і кіруецца пачуцьцём. Цяжка знайсьці ў чалавечай сутворы непачуцьцёвы твор і неэмацыйную думку. І тое, што выглядае такім, толькі стварае адпаведнае адчуваньне. Пачуцьцёвасьць не выдаляецца зь сьвету як яго будаўнічае рэчыва.

Усе думкі і ўчынкі выяўляецца агорнутым пачуцьцямі. Але чаго вартыя цэлі, калі ты ведаеш, што за цябе іх паставіў Дух Лёгкасьці, ды іх дасягненьні, калі вагой іх напоўніў Дух Цяжару? Чаго вартае пачуцьцё прыкрасьці, што ўзьнікае ад гэтага запытаньня, калі яно ўтвараецца з тых жа пачуцьцяў? 

Выйсьці за межы пачуцьцяў немагчыма, застаючыся ўнутры мовы цэляў, вартасьцяў і дасягненьняў, лёгкасьці і цяжару, дабра і зла. Узьняцца над пачуцьцямі можна, толькі авалодаўшы іх мовай, змусіўшы мысьленьне гаварыць імі як уласнымі катэгорыямі. 

І калі мысьленьне пачынае думаць пачуцьцямі, яно стварае яшчэ адну сапраўднасьць, мастацтва.

Сапфо, 31

Той здаецца мне да багоў падобным

чалавек, каторы з табой сам-насам

сеўшы побач, мовіць і твой салодкі

  слухае голас,

ды чароўны сьмех, што маё напраўду

сэрца біцца хутка ў грудзях змушае,

бо адразу, толькі цябе я бачу,

  страчваю мову,

мой язык маўкліва дранцвее, тонка

льюцца стромні полымя па ўсім целе,

зрок ня бачыць мой анічога, вушы
  поўняцца звонам. 

пот па скуры долу цячэ, трымценьне

ўсё сабой сягае, жаўцей за травы,

ёсьць я, ці ўжо блізу памерла пэўна,

  так падаецца.

пераклаў са старагрэцкай Міхаіл Баярын.

Катул, 51

Роўным богу той для мяне здаецца,
той, калі магчыма, вышэй за бога,
хто сядзіць паблізу цябе штознову,
       бачыць і чуе

сьмех салодкі твой, што ў мяне нябогі
ўсе пачуцьці скраў, калі я пабачыў
Лесбія, цябе, у мяне няма больш
       голасу ў роце,

мой язык дранцвее, агонь па целе
тонка льецца, звонам зьвіняць уласным
вушы, сховам ночы двайным сукрыты
       сьветачы зроку.

Лёгкасьць ёсьць, Катуле, табе цяжарам,
лёгкасьць робіць прагным цябе над меры,
лёгкасьць моцных здаўна князёў і княствы
       нішчыла цалкам.

пераклаў з лаціны Міхаіл Баярын